Qafqazda sülhün təhdidi: Demoraktiya və müstəqil siyasətə qarşı uzunmüddətli sədd

Ceyhun Nəbi
Cümhuriyyət Siyasi Düşüncə Mərkəzinin sədri

Bu günə qədər Qafqazda vəziyyətin gərginləşməsi Rusiya ilə bağlı olub. Bu hər kəsə bəlli olan bir aksiomadır. Qafqazda mövcud enerji resursları və məkanın strateji mövqeyi regionun super gücü olan Rusiyanın xüsusi maraq dairəsindədir. Rusiyanın xarici siyasətində 300 ilə yaxın bir müddətdə bu məkan əhəmiyyətli statusunu qorumaqda və gələcək üçün daha ciddi önəm kəsb etməkdədir. Bu səbəbdən Rusiya müyyən etdiyi uzun müddətli strateji plan əsasında Qafqazda nəzərət imkanlarını genişləndirmək və öz dayaqlarını möykəmləndirmək məqsədi daşıyır. Regionun 3 müstəqil dövlətinin mövqey və statusunda ciddi fərqlər nəzərə çarpır. Bu 3 dövlətdən Gürcüstan öz daxilində Rusiyanın təsir imkanlarının azaldılması və Rusiya meyilli çalarlarların sıradan çıxarılması istiqamətində daha səmərli işlər görür və qətiyyət nümayiş etdirir. Ermənistanda bu istiqamətdə cəhdlər olsa da, geosiyasi statusu onu tam müstəqil və qətiyyətli addımlar atmağa imkan vermir. Açıq şəkildə bunu qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistanın Rusiyadan ciddi iqtisadi və siyasi aslılığı var. Bu həmişə də belə olacaq. Digər tərəfdən Türkiyənin mövcudluğu Ermənistanı böyük qardaşı ilə bir yerdə olmağa sövq edir. Rusiyasız Ermənistan zəif, dayaqsız bir dövlət halı daşıyır. Ermənistan bir dövlət olaraq Rusiya ilə razılaşdırılmamış bir addım ata bilməz. Ermənistanla bağlı qərarları Rusiya verir, formal olaraq isə imza Ermənistan dövlətinin rəsmilərinə məxsusdur. Ermənistan dövlətində təbii olaraq toplum içərisində qərb meyilli insanlar çoxluq təşkil edir, amma onlarda çox gözəl anlayırlar ki, Rusiyasız  halları fəna ola bilər. Məqsədyönlü şəkildə dövlətin Rusiya ilə razılaşdırılmış siyasətinə göz yumurlar. Qafqazda daha maraqlı, düşünləsi və təhlilə ehtiyacı olan mövqey və status Azərbaycana məxsusdur. Enerji resursları ilə zəngin, daha çox strateji əhəmiyyət kəsb edən və yerli əhalisinin din olaraq müsəlman və milli mənsubluğu daha çox türk kökənli insanların olması Rusiyanın xüsusi diqqətini Azərbaycana yönləndirir. Göründüyü kimi Ermənistan Rusiyadan daha çox aslıdır, Gürcüstan daha az, Azərbaycan isə bəzi məsələlərdə aslılığını qorusada Rusiya üçün etibarlılığı çox azdır. Bu səbəbdən Rusiya Azərbaycan daxilində bir neçə istiqamətdə öz dayaqlarını möykəmləndirir və aslılıq üçün mənbələr müyyən edir. Buraya xüsusi olaraq hakimiyyət daxilində özünə yaxın məmurlar elitasının formalaşdırılması, təhsil və mədəniyyət sahəsində rus dilli meyillərin artırılması, hərbi sahədə Rusiya və sovet ordusuna simpatiya göstərən ordu kadrolarının yerləşdirilməsi və s. Rusiya Azərbaycanda uzun müddətdir bu istiqamətdə işlər görür və görəcəkdir də. Bu onların Qafqazda uzunmüddətli strateji nəzarət planının tərkib hissəsidir. Güc nümayiş etdirmədən öz xoşluğu ilə Rusiyanın yanında olmaq və ona sevgi nümayiş etdirmək. Qafqazla, xüsusi olaraq Azərbaycanla bağlı məqsəd və planlar bunun üzərində qurulub. Göründüyü kimi Azərbaycanın Rusiyadan yarı aslılığını olduğunu deyə bilərik. Azərbaycan höküməti xarici siyasətinin protetlərini müyyən edərkən balanslaşdırılmış mövqey nümayiş etdirdiklərini ifadə edirlər.

Sovetlərin dağılmasından sonra Postsovet məkanında özünün nəzarətemə və təzyiq imkanlarını formalaşdıran Rusiya münaqişə ocaqları yaratmaqla ənənəvi məqsədlərinin icrası istiqamətində hərəkət edirlər. Bu münaqişə ocaqları təhlükəsiz və demokratik Qafqaz siyasətinin önündə sədd yaratmaq üçün düşünülmüş uzunmüddətli plandır. Qafqaz dövlətləri birmənalı şəkildə eyni məqsədlərdən çıxış etməsələr, sülhün və azadlıq prinsiplərinin təhdidi olan Rusiyaya qarşı müştərək mövqey ifadə etməsələr və avroatlantik məkana inteqrasiya yolunda səmimiyyətlə hərəkət etməsələr Rusiyanın planını poza və aslılıqdan azad ola bilməzlər.

Qafqazın Rusiyadan aslılığının aradan götürülməsi yolunda mövqeyi səmimi olmayan Ermənistandır. Rusiyanın Qafqazda iqtisadi, siyasi və strateji maraqlarının təminatçısı olan Ermənistan və Azərbaycan arasında  Dağlıq Qarabağ və ətraf 7 rayonla bağlı münaqişə Azərbaycana təyziq siyasəti olaraq davam etməkdədir. Münaqişənin mövcudluğu Ermənistandan daha çox Rusiya maraqlarına xidmət edir. Ermənistan Qafqazda bütün iqtisadi və çox əhəmiyyətli layihələrdən kənarda qalıb. Həyata keçirdikləri işğal faktına görə yaxın qonşusu Türkiyə ilə bütün iqtisadi əlaqələri dayandırılıb. Buna yarı iqtisadi blokada da demək olar. İran və Gücüstanın bu istiqamətdə sərt addımlar atması ilə Ermənistanı tamamilə iqtisadi blokada halına sala bilər. Mövcud şərait də bu hall real görünməsədə, hansısa dəyişik stiuasiya da gerçəkləşə bilər.

Ermənistanın tutduğu mövqey, Qafqazda Rusiya maraqlarının əsas təminatçısı rolunda çıxış etməsi özləri daxil heç kəsə xeyir etmir. Yenə də Rusiya ya sədaqətlə xidmət etmək yolunda hərəkət etməkdə maraqlıdırlar. Son Tovuzda baş verənlər buna əyani bir sübutdur. İşğalçı bir dövlət kimi iqtisadi blokada şəraitində yaşayan bir dövlətin belə bir qərar verməsi inandırıcı görünmür. Həqiqət bundan ibarətdir ki, bunun arxasında Rusiya dayanır. Tam olaraq Azərbaycanın iqtisadi resuruslarına nəzarət etmək və siyasi aslılığını artırmaq. Azərbaycanın Kollektiv Təhlükəsizlik Təşkilatına qoşulmasına çalışan Rusiya hələdə istədiyi cavabı ala bilməyib. Azərbaycanın oraya qoşulması inandırıcı görünmür. Birincisi həmin təşkilatda təmsil olunan Ermənistanla münaqişə problemi həll edilməyib, digər tərəfədən Azərbaycan özünü tam siyasi olaraq Rusiyadan aslı vəziyyətə salmaq fikrində deyil.

Belə bir şəraitdə istəklər gerçəkləşmədikcə təyziqlər davam edəcək, fərqli-fərqli çirkin planlar qurulacaq. Rusiyanın Qafqazda nəzarət imkanları 90-cı illərlə müqayisədə müyyən qədər azalıb. Bu xüsusi olaraq özünün qərb sərhədlərində Ukrayna ilə vəziyyətin gərgin olması ilə bağlıdır. İndi əsas diqqət ora ilə bağlıdır. Bir neçə istiqamətdə sərhədlərində vəziyyətin gərginləşməsində maraqlı deyil. Daha yumşaq və az maliyyə xərcləri tələb edən yollarla öz məqsədlərini gerçəkləşdirməyi planlayır.

Qafqazla bağlı İran və Türkiyənin də mövqey və yanaşmalarında fərqlər var. İran həmişəki kimi Azərbaycanın inkişafı və güclənməsində maraqlı deyil. Azərbaycan İranın regional siyasi maraqlarının təminatında etibarlı tərəfdaş deyil və bu səbəbdən Azərbaycana münasibəti də birmənalı deyil. Müsəlman ölkə olaraq bizim yanımızda deyil, Ermənistanla əməkdaşlıqda daha çox səy göstərir. Azərbaycanda demokratikləşmə meyillərinin güclənməsi, ərazi bütövlüyünün birmənalı şəkildə təmin edilməsi İranın maraqlarına uyğun deyil. Bu səbəbdən bütün vasitələr ilə Azərbaycan bu təbii istəklərini pozacaq qüvvələri dəstəkləyir. Güclü, demokratik Azərbaycan Qafqazda İran üçün çox böyük qorxu mənbəyidir. Azərbaycanın Qafqazda köklü şəkildə həll edəcəyi məsələlər Azərbaycan üçün yeni strateji plan müyyən edir. Bu planın hədəfində isə birinci məsələ İrandır. İrandakı soydaşlarımızın istiqlaliyyət arzularına dəstək vermək və bu meyilləri güclü şəkildə alovlandırmaq. Bunu İran tərəfi çox gözəl anlayır və bu səbəbdən Azərbaycanı başqa məsələlər ilə məşğul olmağına və daha çox problemlər içərisində olmasına çalışır. Bütün bunların fonunda Qafqazda qarışıqlıqlar, problemlər mənbəyi Ermənistanı iqtisadi blokada şəraitindən çıxarır, onlara iqtisadi, hərbi və digər sahələrdə dəstəkləyir. Məqsəd isə bundan ibarətdir ki, Azərbaycan güclü olmasın, ənənəvi arzu və istəklərini gerçək edə bilməsin. Azərbaycanın hansı gücə və məqsədlərə sahib olduğunu ən gözəl anlayan və bundan daha çox qorxan İrandır.

Qafqazla bağlı daha maraqlı bir mövqey Türkiyəyə məxsusdur. Azərbaycanın tarixi dəstəkçisi, ən etibarlı və ən səmimi tərəfdaşı Türkiyədir. Türkiyənin mövcudluğu Azərbaycanın dövlət olaraq varlığıdır. Türkiyə varsa, Azərbaycanda var. Güclü hərbi ehtiyatlara sahib Türkiyə Rusiya və İranın çirkin məqsədləri qarşısında bizi qorumaqdadır. Hər zaman qeyd etdikləri kimi Azərbaycanın müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü bizim üçün çox önəmlidir. Azərbaycanın Qafqazda bir dövlət olaraq mövcudluğu Türkiyənin Qafqaz siyasətində çox əhəmiyyətli faktordur. Rusiya və İranın Ermənistan vasitəsi ilə həyata keçirmək istədiyi məqsədləri Türkiyə üçün Azərbaycan bərabərhüquqlu və qardaşlıq səviyyəsində həyata keçirir. Hər iki tərəfdə bundan məmnundur.

Bütünlükdə Qafqazda uzlaşan və çarpazlaşan maraqların fonunda Qafqaz həssas bir nöqtə kimi regional güclərin diqqətində qalmaqdadır. Stiuativ olaraq qeyd etdiyimiz bu dövlətlər öz təsir güclərini artırırlar və bəzəndə bu təsirlər azalır. Qafqazın bütün təsirlərdən azad olması üçün demokratikləşmə meyilləri güclənməli, bu istəklər səmimi və qətiyyətli formada ifadə olunmalı və bütün bunlar müstəqil xarici siyasətə zəmin yaratmalıdır.

 

Facebook Comments