Nəsib bəy Yusifbəyli və Azərbaycan istiqlaliyyəti

(140 illiyinə həsr olunur)

Azərbaycan istiqlalı ideyasının fikri və əməli memarları arasında Nəsib bəy Yusifbəylinin özünəməxsus yeri var. Gənclik dönəmlərindən ictimai-siyasi proseslərdə yer alan N.B.Yusifbəylinin düşüncələrinin məhvərində azadlıq dayanırdı. Dövrü mənzərəni gözdən keçirərkən şahid oluruq ki, doğulduğu yurdu Çar Rusiyasının əsarətində, hüquqları geniş şəkildə pozulmuş müsəlmanlar əzilir, həmçinin ermənilər tərəfindən amansızca qətliamlara məruz qalırdı. Belə olan halda müsəlman ictimai-siyasi xadimləri müştərək şəkildə müqaviməti təşkil etmək, basqılar qarşısında duruş gətirmək üçün müxtəlif vasitələrə əl atırdılar. Difai, Müdafiə adlı təşkilatlar qurulur, silahlı müqavimət təşkil edilir( Qaçaq Dəli Alının simasında), yerli və həmçinin mərkəzin bir sıra mətbuat orqanlarında baş verənlərə aydınlıq gətirən məqalələr yazılır, Duma kürsülərində  nitqlər söylənirdi və s. Nəsib bəy Yusifbəylinin ictimai-siyasi proseslərə qoşulması həmin həssas dönəmə təsadüf edirdi. Təhsil aldığı dönəmdə İsmayıl bəy Qaspıralı ilə tanışlığı fikir və düşüncələrinin yön almasına təsir etməyə başladı. İsmayıl bəyin qızı Şəfiqə xanımla ailə həyatı qurması isə bu yaxınlığı dahada dərinləşdirdi. Həmin dönəmdən sonra Tərcüman qəzeti səhifələrində Rusiya müsəlmanlarının hüquqları, vəziyyəti və digər mövzularda məqalələr ilə çıxış edirdi. İsmayıl bəy Qaspıralının İstanbul ziyarəti zamanı özü ilə Nəsib bəy Yusifbəylini oraya aparması və orada Nəsib bəyin kırımlı tələbələrə verdiyi tövsiyyələr siyasi təşkilatlanma və canlanma istiqamətində diqqət cəlb edəcək məqamlardır. Kırımlı dövlət xadimi Cəfər Seyidəhməd Kırımərin xatirələrində yer alan bu məlumatlar Nəsib bəylə bağlı tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Kırımər qeyd edir ki, Qaspıralı ciddi cəhdlə bizə elmə sarılmağı tövsiyyə edərkən, Nəsib bəy Yusifbəyli gənclərdə gördüyü imandan, fədakarlıq hisslərindən, xüsusi olaraq inqilab atəşi ilə yanmalarından, bütün əməllərinin xalqı yüksəltməyə və qurtarmağa meyilli olmasından  çox sevindiyini bildirib, onları bu yola sadiq qalmağa və bu əməl üçün hazırlanmağa təşviq etdi. Yusifbəylinin bu sözləri kırımlı gəncləri o qədər həyacanlandırdı ki, Qaspıralıya sayğılarını belə bir anlıq unudaraq onu böyük coşğu ilə uzun-uzun alqışladılar(1, 189).  Nəsib bəy Yusifbəylinin dedikləri orada olan kırımlı tələbə C.S.Kırımərin yaddaşında o qədər dərin iz buraxıb ki, öz xatirələrində sonradan bu söhbətə  yer verib. C.S.Kırımər Kırım Cümhuriyyətinin qurucu simaları arasında yer alır və onun ilk hökümət nümayəndələrindən biri olur.

Nəsib bəy Yusifbəyli Kırımın ziyalı elitası ilə ünsiyyət və yaxınlığı ilə birlikdə həmçinin Gəncə ictimai-siyasi mühitinin müştərək yetişdirdiyi önəmli fikir və siyasət adamı idi. Gəncə Məktəbi-Ruhanisinə bağlı ziyalılar, elm adamları Nəsib bəyin ətraf çevrəsinin güclənməsinə və böyüməsinə dəstək olmuşdu. Şeyxülislam Məhəmməd Pişnamazzadə, Hacı Məhəmmədhüseyin Rəfiyev, Mirzə Məhəmməd Axundzadə, Abdulla Sur, Mirzə Abbas Abbaszadə, İdris Axundzadə və digər ziyalılar bu işdə müstəsna xidmətlərə malikdir. Bununla birlikdə əlavə etmək lazımdır ki, Nəsib bəy intiriqalardan, ədavətdən, şöhrətpərəstlikdən və digər mənfi xüsusiyyətlərdən uzaq olduğu üçün həmişə sevilmiş və əhatəsinin böyüməsinə təkan vermişdir. Həmin dönəm fəaliyyəti ilə bağlı həyat yoldaşı Şəfiqə xanım Qaspıralının xatirələrində verilən məlumatlar Nəsib bəyin mücadilə yolunun necə çətin və ağır yollardan keçdiyinə əsaslı bir mənbədir. Şəfiqə xanım qeyd edir ki, Nəsib univeristetdə oxuyarkən Gəncədəki Mədrəseyi-Ruhani ətrafında böyük fəaliyyətə girişdi. Mədrəsənin islahı məsələsini ələ alaraq mərhum Axund Mirzə Ağası və Mirzə Məhəmməd Pişnamazzadələr ilə birlikdə bir çox işlər başarmışdılar. İlk iş olaraq Türkiyədən müəllim cəlbi oldu və bu işdə Nəsibə taleyi yar oldu. Odessada önünə Akif bəyi çıxardı. Sonradanda (yenə onun kimi Əbdülhəmid rejimi təqibindən qaçaraq Türkiyəni tərkedənlərdən) Faiq, Rıza, Zəki bəylər zühur etdilər və beləliklə müəllim məsələsi qismən həll edildi, sonra Türkiyəlilərə İran pasportu uyduruldu və mədrəsəyə müəllim oldular. Nəsibdə bu mədrəsədə 1 il rusca dərsi müəllimliyi etmişdi. Tədris kitabları Türkiyədən gəlirdi amma hökümət tərəfindən qəbul olunan kitablarda hər tələbənin sırasında düzülü idi. Mədrəsəni tez-tez ziyarət edən müfəttişlər baxış keçirirdi. 1907-ci ildə Nəsib kitab tükanı təsis etdi. Türkiyəyə gələr-gedər, kitab alar, kitabları keçirmək çarələri axtarar tapardı. Şübhəsiz bu dükan eyni zamanda bir fikir yayım, bir təşkilat mərkəzi idi. Hər gün Gəncənin münəvvər gəncləri dükanı ziyarət edərdi, bura siyasi bir klub halını alırdı. Nəsibdə bu haldan çox məmnun idi. Nəsibin ətrafında gənclər çoxalır, toplantılar dükandan evlərə köçür və beləliklə Türk Ədəmi Mərkəziyyəti Xalq Firqəsi doğmaq üzrə inkişaf edirdi(2, 56). Bu kitab dükanı Nəsib bəyin siyasi təşkilatlanma, münasibətlərin qurulması və dahada səmərəli işlərin görülməsi üçün zəmin hazırlayırdı. Şəfiqə xanım bununla bağlı qeyd edir ki, Bu dükan eyni zamanda bir fikir yayımı, bir təşkilat başlanğıcı idi. Gəncənin münəvvər gəncləri dükana hər gün toplanar, görüşüb söhbətlər edər və bura bir siyasi kulub halını almışdı. Nəsib bu haldan çox məmnun idi və oda həmiş orada idi. Dostlar hazırlanın vaxt gələcək bizdən çox iş istəniləcək, o zaman sizləri görüm. Bu toplantılar evlərə keçir və genişləyərək bir təşkilat olurdu. Nəsib tərəfindən idarə edilir və fəaliyyəti hökümətə hiss etdirilmədən davam etdirilirdi. Yalnız ara-sıra şübhə üzərinə gənclərin evlərində axtarışlar olurdu. Bizim evdəki ilk nəticəsi olaraq tapılan qadağan olunmuş rusca nəşriyyatı üzündən Nəsibin böyük qardaşı Gəncədən sürgün edilmişdi. 2-3 il Bağçasaray və İstanbulda yaşadıqdan sonra Gəncəyə dönmüşdü(2, 57).

Nəsib bəy həmçinin I Dumanın buraxılması ilə bağlı Çara qarşı imzalanmış Viborq Bəyannaməsinin gizli şəkildə Tərcüman mətbəsində çap edilməsinə başçılıq etmişdi. Bu təhlükəli və məsuliyyətli işin öhdəsindən gəlməyi bacarmışdılar. Bununla bağlı həyat yoldaşı Şəfiqə xanım təfsilatı ilə məlumat verib(2, 46-49).

Nəsib bəyin həmin dönəmdə Gəncədə və Bağçasarayda fəaliyyətinin mahiyyətini gözdən keçirərkən aydın olur ki, Çar Rusiyasının müsəlman əhalisinin siyasi aktivliyini artırmaq, təşkilatlandırmaq və gedən proseslərin fəal tərəflərindən birinə çevirmək idi. Bununla birlikdə Nəsib bəy Rusiyada və Osmanlıda gedən prosesləri diqqətlə izləməkdə və dəyərləndirməkdə idi. 1917-ci ilin fevral inqlabından az müddət sonra Nəsib bəy proqramlı və çox önəmli siyasi xadimlərdən ibarət olan partiya formasında hazır idi. Partiyanın proqramının elan edilməsi çox qısa zamanda etmad qazanmış və geniş kütlələrə sirayət etmişdi.

1917-ci ilin martında Gəncədə Nəsib bəy Yusifbəylinin rəhbərliyi altında Türk Ədəmi Mərkəziyyət Partiyası elan edildi. Partiya Avropa mədəni dəyərlərini mənimsəyən bir idealogiya sahib idi. Partiyanın hərfi mənada olduğu kimi, siyasi mənada da hürriyət, müstəqillik, məsuliyyət anlayışını vurğulayan desentralizasist(qeyri-mərkəziyyətçi) bir qurluşu var idi. Partiyanın adı Türkiyədə mövcud olmuş Ədəmi Mərkəziyyət Cəmiyyətindən götümüşdü. Prens Səbahəddinin qurduğu bu cəmiyyət İstanbuldakı İttihad partiyasının yolundan hərəkət edən Jön Türklər komitəsinin liberal qanadını təmsil etməkdə idi. Türk Ədəmi Mərkəziyyət Partiyası qurucuları bu cəmiyyətin Türkiyədə sürdüyü islahatların oxşar şəkildə Rusiyadakı millətlər üçün edilməsinə tərəfdar idi. TƏMP Rusiyadakı millətlərin gələcəyini qoruyan muxtariyyət formalı fedarativ qurluş fikrini mənimsəyirdi. “Ədəmi Mərkəziyyət” qavramı o zamankı Avropa dilində olan liberalizm qavramının Türk coğrafiyasında işlədilən bir şəkli idi(3, 172). Prens Səbahəddin Sultan Əbdülhəmidin bacısıoğlu idi, amma o Osmanlı imperiyasını fedarativ əsas üzərindən idarə olunmasına tərəfdar idi. Dönəmin bir çox siyasiləri, başda Nəsib bəy olmaqla Prens Səbahəddinin fikirlərindən yararlanmışdılar.

Türk Ədəmi Mərkəziyyət Partiyası Azərbaycanda ilk liberal proqramlı partiya idi. İlkin olaraq məqsəd Çar Rusiyası daxilində Azərbaycana siyasi muxtariyyət almaq idi. Sürətlə dəyişən vəziyyətə müvafiq olaraq partiya dahada güclənmək, ideya və məfkurə olaraq yaxın olan partiya və təşkilatlar ilə birləşmək, Azərbaycan istiqlaliyyətinin əldə edilməsi ilə bağlı hərəkətə keçmək haqqında planlar müəyyən edirdi. Bu istiqamətdə fəaliyyət zamanı müəyyən kəsimlər, xüsusi olaraq dindarlar şayələr yaymağa başladılar ki, bəs Nəsib bəy bir kitab yazaraq(partiyanın proqramını nəzərdə tuturlar), bu kitabda “Artıq Qurani-Kərim köhnəlmiş, bizi idarə edə bilməz!”- demişdir. Xalq arasında dolaşan bu məlumatlara aydınlıq gətirmək məqsədi ilə N.Yusifbəyli xalqın nüfuzlu adamlarını bir yerə toplayıb yığıncaq keçirdi. Yığıncaqda camaat arasında ilk eşidilən söz bu olmuşdur: Artıq rus idarəsi qalmadı, hər işimizi şəriətə görə qurmalıyıq”. Lakin Nəsib bəy məharətlə vəziyyətdən çıxış yolu taparaq demişdi: Qarşımızdakılar millətimizin düşmənləridir. Milli varlığımızı qorumaq bütün işlərimizin başında gəlir. Düşmənlərimiz dinimizlə deyil, millətimizlə uğraşır(5, 78-79).

Partiyanın qurulması mərhələsində insanlar partiya haqqında heçdə xoş fikirdə deyildilər. Yeni proqram, yeni prinsiplər, yeni baxışlar və heç şübhəsiz ki, bu mühafizəkar kəsimi narahat etmiyə bilməzdi. Bu səbəbdən gözdən salmağa, ləkələməyə cəhd edirdilər. Nəsib bəy isə məharətlə onların yalançı və saxta təbliğatlarına cavab verərək, əsl həqiqəti insanlara çatdırırdı.

Nəsib bəy Yusifbəylinin qurucu rəhbəri olduğu Türk Ədəmi Mərkəziyyət Partiyasının proqramı çox mütərəqqi, yenilikçi və Azərbaycanın azadlığı yolunda mücadiləyə qədəm qoymuş siyasi qüvvələrə istiqamətverici mahiyyətə malik idi. Partiyanın proqramı 19, 20, 24 may tarixli “Kaspi” qəzetində dərc olunmuşdu. Proqramda deyilirdi ki, “Türk ədəmi-mərkəziyyət fırqəsi” demokratik partiya kimi zəhmətkeş xalq kütlələrinə arxalanır və Rusiyanın islama etiqad edən bütün türk zəhmətkeş kütlələrinin iqtisadi-sinfi və milli-mədəni mənafelərini müdafiə etməyə çalışır. Partiya dövlətin federativ əsaslarla yenidən qurulması üçün “Dövlət quruluşu” adlı birinci bölmədə 9 tələb irəli sürürdü. Bütün türk xalqlarına, o cümlədən Azərbaycan, Türküstan, Qırğızıstan və Başqırdıstana ərazi muxtariyyəti verilməsi və beynəlxalq sülhün saxlanması üçün daimi qoşunun xalq milisi ilə əvəz olunması tələb edilirdi. “Ümummilli məsələ” adlı ikinci bölmədə Rusiya türklərinin mədəni-milli ittifaqının yaradılması, onun forma, tərkib və funksiyasının müəyyən edilməsi üçün qurultay çağırılması nəzərdə tutulurdu. “Dini məsələlər” adlı üçüncü bölmədə Rusiyanın bütün müsəlmanlarının müftinin başçılığı altında birləşdirilməsi fıkri irəli sürülürdü. Dördüncü bölmə muxtar qurum vətəndaşlarının cinsi, milli mənsubiyyəti və dini etiqadından asılı olmayaraq, bərabər hüquqlara malik olmasını nəzərdə tuturdu. Proqram maliyyə və iqtisadi siyasət sahəsində mütərəqqi vergi sistemini məqbul hesab edirdi. “Aqrar məsələ” bölməsində partiya dövlət mülkiyyətində və xüsusi mülkiyyətdə olan bütün torpaq sahələrinin, əvəzi ödənilmək şərtilə, müsadirə edilib torpaq fondu yaradılmasını nəzərdə tuturdu. Yeddinci bölmə “Fəhlə məsələsi” adlanır. Burada fəhlə qanunvericiliyinin yayılması və qanunun icrası üzərində fəhlə nəzarətinin qoyulması, 8 saatlıq əmək günü, qocalığa və iş qabiliyyətini itirməyə görə dövlət sığortası və s. öz əksini tapmışdı. “Məhkəmə icrası” bölməsi məhkəmənin hər cür təsirdən və təzyiqdən azad olmasını nəzərdə tuturdu. “Məktəb məsələsi” adlı doqquzuncu bölmədə xalq maarifinin demokratik əsasda təşkili və azad tədrisi planlaşdırırdı. Təhsil ibtidaidən aliyə birbaşa əlaqəli sürətdə qurulmah idi. İbtidai və orta məktəblərdə, türk və rus dilləri məcburi olmaq şərtilə, çoxluğun dili, ali məktəblərdə ümumi türk dili tədris olunmalı idi(8, 414-415).

Zəngin partiya proqramı Azərbaycanın istiqlaliyyətinin əldə edilməsi üçün çalışanlara yön verirdi. Partiyanın proqramının hazırlanmasında heç şübhəsiz Nəsib bəy kimi hüquqşunas olan, keçmiş Duma üzvülərindən Xəlil bəy Xasməmmədlinin, Şəfi bəy Rüstəmbəylinin, həkim Həsən bəy Ağayevin və digərlərinin xüsusi rolu olmuşdu.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Nəsib bəy Yusifbəyli ilə bağlı İstanbulda Odlu Yurd jurnalıda 1929-cu il 27 aprel tarixli 3-cü sayda yazmış olduğu xatirə məqaləsində qeyd edir ki, Nəsib bəy Azərbaycan istiqlal hərakatının ən müşgül zamanlarında istiqlalçılıq tezini, hər cür tərəddütlərə rəğmən, bütün səmimiyyəti ilə müdafiə edən milliyyətçi zümrənin daima səmimi və imanlı ərkamından olmuşdur(9, 111-112). Həmçinin qeyd edir ki, Azərbaycan fikrini siyasi tələb maddəsi şəklində formulə etmək mərhum Nəsib bəyindir(9, 110).

15-20 aprel 1917-ci ildə Bakıda Ümumqafqaz Müsəlmanlarının 1-ci Qurultayı keçirilib. Nəsib bəy Yusifbəylinin rəhbərliyi altında Gəncədən olan yenilikci siyasətçilərin fəallığı bu toplantının siyasi ab-havasını müəyyənləşdirib. “Azərbaycan ideyasını siyasi bir tələb” kimi aydınlaşdıran konkret proqramlı Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi öz məramına özəlliklə müsavatçılar arasında çoxlu tərəfdar toplayıb.

Nəsib bəy Yusifbəyli 1-11 may 1917-ci ildə Moskvada keçirilən Ümumrusiya Müsəlmanlarının Qurultayına da qatılıb və partiyanın mövqeyini müdafiə edib. Müsavat Partiyasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də bu qurultayda federalizm tezisini dəstəkləyib.

Sözügedən qurultayların ikisinə də sədrlik etmiş Əlimərdan bəy Topçubaşovun eyni mövqedən çıxış edən partiyaların birləşdirilməsi tövsiyəsinə əsasən 1917-ci may ayının axırlarında hər iki təşkilatın birləşərək “Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi Müsavat” adlandırılması qərara alınıb. İki təşkilatın rəsmi surətdə qovuşması iyunun 20-də birgə Mərkəzi Komitənin yaradılması ilə başa çatıb. Həmin Mərkəzi Komitəyə Ədəmi-Mərkəziyyətdən Nəsib bəy Yusifbəyli, Şəfi bəy Rüstəmbəyli, Həsən bəy Ağazadə (Ağayev) və Mirzə Məhəmməd Axundov, Müsavatdan isə Məhəmmədəmin Rəsulzadə, Məhəmmədhəsən Hacınski, Mustafa ağa Vəkilov, Xudadad bəy Rəfibəyov daxil olublar(10, 283).

Nəsib bəy Yusifbəylinin Gəncə Milli Komitəsindəki fəaliyyəti Azərbaycanın istiqlalı yolunda çox önəmli bir mərhələdir. Həmin dönəmdə aparılan təşkilatlanma işi, rusların 1918-ci ilin yanvar ayının əvvələrində Şəmkir stansiyasında tərksilah edilməsi, Osmanlı ordusunun Azərbaycana dəvət edilməsi istiqamətində göstərilən çabalar çox əhəmiyyətli hadisələrdir. Həmin hadisələrin birbaşa iştirakçıları olmuş Nağı bəy Şeyxzamanlı(11) və Hüsaməddin Tuğacın(7, 179-200) ayrı-ayrılıqda yazmış olduqları xatirə kitabları əsas mənbələr sırasındadır.

Bütünlükdə Nəsib bəy Yusifbəylinin fəaliyyətinin əsasında Azərbaycanın istiqlalı məsələsi dayanırdı. İmkan yarandıqca istiqlal fikri dahada qüvvətlənir və onun əldə edilməsi üçün bütün imkanlar səfərbər edilirdi. 1918-ci ilin may ayının sonlarında Azərbaycanın İstiqlaliyyətinin gerçəkləşməsi üçün uyğun zaman yetişdi. May ayının 28-də Tiflisdə Azərbaycan istiqlalı elan edildi. Azərbaycan İstiqlaliyyət bəyannaməsinin üzərində 8 imzadan biri Nəsib bəy Yusifbəyliyə məxsusdur. Nəsib bəy imza atmaqla yanaşı bütün var gücü ilə dövlətin formalaşması üçün nə lazım idisə onu icra etməyə başladı. Fətəli Xan Xoylunun rəhbərlik etdiyi ilk hökümət kabinəsində təhsil naziri vəzifəsini həyata keçirirdi.  Keçmişdə təhsil sahəsindəki vəzifələri ən yaxşı şəkildə yerinə yetirən və uğurlu fəaliyyətləri ilə yaddaşlarda qalan Nəsib bəyə Azərbaycan Təhsil naziri vəzifəsi uyğun görülmüşdü. Milli hökumətin Tiflisdən Gəncəyə köçdüyü ilk illərdə milli təhsil siyasətinə girişən Nəsib bəy vəzifə sahəsinə daxil olan bütün təhsil və mədəni qurumları bir bütöv şəkilində götürmüş və işlərini sürətləndirmişdir. Azərbaycanda bu zamanlarda mövcud təhsilin vəziyyəti müharibələr və daxili qarışıqlıqların bir nəticəsi olaraq o qədər də ürək açan deyildi. Lakin məktəblərin milliləşdirilməsi müasir sistemə uyğunlaşdırılması və milli ədəbiyyatda istənilən səviyyəyə çatdırılması hökumətin əsas vəzifələri arasında idi. Təhsil naziri Nəsib bəy ilk olaraq xalqın mövcud təhsil vəziyyəti haqqında məlumat əldə etməsi və bu istiqamətdə gəlinəcək nəticəyə görə təhsildə islahat aparılması işinə girişdi. Məqsəd aparılacaq islahat üçün sərf olunacaq vəsaiti yetəri qədər etmək və xalq təhsil standartlarının sürətlə inkişafını təmin etmək idi. Nəsib bəy Təhsil naziri olduğu müddətdə təhsildə milliləşməyi ön planda tutdu. İlk olaraq 1918-ci ilin avqustunda Gəncə, Cavanşir, Zəngəzur, Şuşa kimi bölgələrdəki rus və erməni təhsil işçilərini vəzifəsindən azad edib yerlərinə milli kadrları təyin etdi(3, 220-21).

1919-cu il 14 aprel tarixində Nəsib bəy Yusifbəyli baş nazir olaraq öz hökümət proqramını elan etdi. Həmin hökümət proqramı Nəsib bəy Yusifbəylinin əsl məqsəd və hədəflərini açıq şəkildə ifadə edirdi. Nəsib bəy parlamentdə öz nitqinə bu sözlərlə başlamışdı:

“Möhtərəm məbuslar! Əmrinizlə təşkil etdiyim hökümət, üzərinə nə qədər ağır və nə qədər böyük bir məsuliyyət almış olduğunu anlayır. Doğrudur, Azərbaycan milləti istiqlaliyyətini elan etdiyi bu az bir zamanda yar və əğyar nəzərində müstəqil olmağa layiq bulunduğunu göstərdiyindən, bu günkü hal və mövqeyimiz iki ay əvvəlkindən daha mətin və daha sağlamdır. Əvət, 10 aydan bəri əmr vaqe olan müstəqil Azərbaycan bu gün düvəli-müəzzəmə tərəfindən dəxil hüsnü-qəbul ərəfəsində bulunduğuna və Azərbaycan türklərinə yaxın bir zamanda dünyanın bilcümlə mədəni millətləri ailəsinə daxil olacağına ümidimiz qəvidir”(6,131).

Həmin nitqin diqqət cəlb edən və hökümətin əsl məqsədlərini açıq şəkildə ifadə edən bu sözlər idi:

“Məbus əfəndilər! Hürriyyəti-kəlam, hürriyyəti-mətbuat, hürriyyəti-ictimai, mədəni və demokratik bir dövlət təşkilinin şəraiti əsliyyəsindədir. Bu xüsusda zənn edirəm hər kəsdən biz irəli getdik. Azərbaycanda görülən bu hürriyyətlər dünyanın heç bir yerində mövcud deyildir. Hökümət, təbii, müqqədəs olan hürriyyətləri mühafizə edəcəkdir. Hər kəs nə yazırsa yazsın, hər kəs nə istəyirsə söyləsin, nərədə ictima edirsə etsin. Yalnız bir məsələ vardır ki, ona əl uzatmağa təhəmmül ediləməz. O da AZƏRBAYCANIN İSTİQLALİYYƏTİ məsələsidir( Ümumi sürəkli alqış!)(6,133).

Nəsib bəy Yusifbəyli hökümət proqramında qeyd etdiyi kimi Azərbaycan istiqlaliyyətinin qorunması və möykəmləndirilməsi istiqamətində bütün enerji və gücünü səfərbər etmişdi. Daxili sabitliyin təmin edilməsi, təxribatçı ünsürlərin zərərsizləşdirilməsi, həmçinin dövlət müstəqilliyinin dünyada tanıdılması istiqamətində göstərdiyi səylər bununun bariz nümunəsidir.

Nəsib bəy Yusifbəyli Baş Nazir olmaqla yanaşı Daxili İşlər naziri vəzifəsini də icra edirdi. Nəsib bəy 1919-cu il aprelin 16-da Daxili İşlər naziri olaraq bəyan etdiyi 63 nömrəli əmrdə bildirirdi:

“Bu gündən etibarən Daxili İşlər Nazirliyinə rəhbərliyə başladığımı bütün təşkilata elan edirəm. Ölkədə qanunçuluğun və qaydanın daha da möhkəmləndirilməsini Daxili İşlər Nazirliyinin ən ümdə vəzifəsi kimi qarşıya qoyuram. Hansı milliyyət, partiya, əhali, qrup və ya ayrı-ayrı şəxslər tərəfindən törədilməsinə baxmayaraq, istənilən anarxist çıxışların qarşısı mənim tərəfimdən qəti tədbirlə alınacaq. Vətəndaşların şəxsi və əmlak təhlükəsizliyinin qorunması üçün ən təsirli tədbirləri görəcəyəm. Azərbaycanda yaşayan bütün millətlər mənim şəxsimdə özlərinə və qanuni hüquqlarının qorunmasına eyni münasibət görəcəklər.

Mən milli ədavətin heç bir təzahürünə yol verməyəcəyəm və bu zəmində hər cür iğtişaşlar sərəncamımda olan bütün vasitələrlə yatırılacaq. Mən, habelə yerli inzibati rəhbərlik, xüsusilə onun aşağı agentləri arasında, çox təəssüf ki, kök salmış rüşvətxorluq və alverçilik halları ilə mübarizəni öz qarşımda vəzifə kimi qoyuram; mən bu cür təzahürlərə qarşı amansız olacağam və vəzifə cinayətlərinin vaxtında və surətlə təhqiq edilməsi, bunlarda təqsirli olanların ifşa edilməsi və məhkəməyə verilməsi üçün tədbirlər görəcəyəm.

Bu xüsusda mən qəza rəisləri vəzifələrinə namizəd seçməkdə cənab qubernatorlara sərbəstlik verirəm və həmin rəisləri onların təqdimatına görə təsdiq edəcəyəm. Qəza inzibati orqanı agentlərinin aşağı çinləri üçün sərbəst namizəd seçmək xüsusunda eyni ilə bu cür hüquq qəza rəislərinə də verilmişdir. Bu zaman xəbərdarlıq etməyi zəruri sayıram ki, təqdimatlar ilə təyin olunmuş şəxslərin hə-rəkətləri üçün bütün məsuliyyəti mən cənab qubernatorların üzərinə qoyacağam.

Mən Daxili İşlər Nazirliyinin bütün çinlərindən göstərdiyim məqsədlərə nail olmaq üçün var qüvvə ilə işləyəcəklərini, xidməti borcu vicdanla yerinə yetirəcəklərini gözləyirəm(12, 129-130).

N.Yusifbəyli ictimai asayişin təmin edilməsində hər kəsə, xüsusilə, müstəqil dövlətimizin əleyhinə fəaliyyət göstərən qüvvələrə qarşı çox barışmaz və sərt mövqedə idi. Bunu ondan görmək olardı ki, Nəsib bəyin əmri ilə Azərbaycan Cümhuriyyəti əleyhinə təbliğat və fəaliyyətlə məşğul olan 40 nəfər bolşevik həbs edilmişdi. Onların içərisində kommunistlərdən M.B.Qasımov, B. Sərdarov, Ġ. Anaşkin, L. Mirzoyan, R. Hüseynov, İ. Konkin, F. Qubanov (1889-1920), ”Qatır Məmməd”, M. Dadaşov, N. Roqov, M.F. Musəvi, İ.Qutin və başqaları vardı. Onlara ciddi xəbərdarlıq olunduqdan sonra həbsdən buraxılmışdılar(12, 137).

Denikin Azərbaycanı işğal etməyi planlaşdırırdı. İngilislərin də dəstəyini alan Denikinin məqsədi tək və bölünməz Rusiyanı yaratmaq idi. Qış mövsümünün əvvələrində Şimali Qafqaz Cümhuriyyətini işğal edən Denikin istiqamətini ümumilikdə Qafqaza, xüsusi olaraq isə Azərbaycana çevirincə Nəsib bəy Yusifbəylinin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan hökuməti hərəkətə keçdi.

Parlament daxilində hadisənin Azərbaycanın ən az zərər çəkəcəyi bir şəkildə həll olunması tərəfdarı olan vətənsevərlər olduğu kimi Denikin hadisəsindən Nəsib bəy hökumətinin zərər görüb yıxılmasını istəyənlərin də sayısı az deyildi. 26 may 1919-cu ildə Azərbaycan parlamanetinin 41-ci iclası keçirilmiş və məclisdə hərarətli müzakirələr baş vermişdir. “Müsavat” partiyası qrupu tərəfindən baş nazir Nəsib bəy Yusifbəylinin cavablandırması üçün parlamentə bir sual göndərildi. A.İ.Denikin rəhbərliyindəki Ağ Ordusunun Dərbənd və Petrovsku (Maxacqala) işğal edib Azərbaycan sərhəddinə çatması və bu səbəbdən müstəqilliyi təhdid edən bu mühüm hadisə qarşısında hökumətin hansı tədbirləri aldığı yönündəki sualına Nəsib bəy:

“Möhtərəm məbuslar! Suala cavab verməmişdən qabaq sizə ərz edirəm ki, heç kimsə sərhədlərimizi keçməmişdir. Ancaq cəsədlərimiz üzərindən keçə bilərlər… İngilis hökumət təmsilçiləri “Könüllü Ordu” əsgərlərinin Azərbaycan sərhədlərini keçməyəcəyinə dair söz vermişdilər… Bundan sonra biz özümüzə güvənəcəyik. Və lazım gələrsə hürriyət və istiqlalımızı müdafiə edəcəyik. Kim olursa olsun, dünyanın böyük və qüvvətli dövləti olursa olsun, qarşısına çıxıb müdafiə edəcəyik” şəklində cavab vermişdir(3,230).

1919-cu ilin 28 mayında Azərbaycan Cümhuriyyətinin 1-ci ili münasibəti ilə Nəsib bəyin Azərbaycan vətəndaşlarına müraciəti ünvanlandı:

“1919-cu il 28 may Azərbaycan Cümhuriyyətinin milli bayramıdır. Öylə bir bayram ki, onun xatiri ümumazərbaycan vətəndaşları üçün daima möhtərəm və müqqədəsdir. Çünki kəndi dövlətimizin milli bayrağı altında keçmiş olduğunuz bir sənəlik azad və zəhmətli həyatınız Azərbaycanın böylə tarixi bir günü olduğunu Sizə sözdən artıq izah edir… Bu az vaxt zərfində Azərbaycan türkləri kəndilərinin müstəqil və azad yaşamağa layiq olduqlarını gözəl sürətdə göstərib və dövlət təşkilinə istedad və qabiliyyət yetirdiklərini isbat etdilər. Bunun sayəsində isə şimdi məmləkətdə insanı məmnun edəcək bir dərəcədə nizam və əsayiş hökmfərmandır. Dövlətin fəaliyyəti isə bir dəqiqə də olsa, təxir etməyib haman hökümət işlərində davam etməkdir. Mayın 28-i böyük və ümumi bir bayram hesab edilməlidir. Bu gündə bilafərq millət hər kəs özünü müsavi hüquqla Azərbaycan vətəndaşı hiss etməlidir(4,124)

9 iyun 1919-cu ildə hökumət ölkənin müdafiəsi qarşısına məqsəd qoyulan 5 nəfərdən ibarət Dövlət Müdafiə Komitəsi yaradıldı. Komitəyə Baş nazir(sədr), Hərbiyyə naziri, Nəqliyyat naziri, Xarici İşlər naziri və Ədliyyə naziri daxil idi. Komitə dövlətin müstəqilliyini qorumaq üçün ölkədə səfərbərlik elan etmiş və 11 iyun 1919-cu ildə komitəyə bağlı olaraq “Əksinqilabla Mübarizə təşkilatı” qurmuşdur. Eyni zamanda ordudakı Denikin tərəfdarı zabitlər ordudan azad edilərək yerinə gürcü zabitlər gətirildi. Baş verə biləcək hücuma qarşı Yalama-Bakı dəmiryolunun nəzarət altına alınması qərara alındı və Dağıstan cümhuriyyəti ilə bir konfederasiya qurmaq müzakirələri sürətləndirildi. Baş nazir bu tədbirlər xaricində general Mehmandarov ilə bərabər Tiflisə gedib 16 iyun 1919-cu  ildə Gürcüstan ilə müdafiə sözləşməsi imzalandı. 1919-cu ilin avqustundan sonra Şimali Qafqaza doğru irəliləyişini bir müddət dayandırmaq qərarı alan general Denikin bütün gücü ilə Leninin Qızıl ordusunu yox etmək üçün Moskvaya doğru hərəkət etdi. Oktyabr və noyabr aylarında Könüllü Ordu ilə Qızıl Ordu arasında aparılan mübarizədə general A.İ.Denikin rəhbərliyindəki qüvvələr Moskva yolunda Qızıl Orduya məğlub olduqdan sonra Azərbaycan üzərindəki işğal təhlükəsi də sona çatmış oldu(3, 234-235).

Nəsib bəy Yusifbəyli hökümüətinin qarşısında duran əsas məqsədlərdən biri Azərbaycan dövlət müstəqilliyinin dünya gücləri tərəfindən tanınması idi. Nəsib bəy bu istiqamətdə bütün gücünü səfərbər etmişdi. 1920-ci il yanvar ayının 12-də O.Uordropun teleqramı alınan kimi hökumətin təcili iclası çağırıldı. Paris Sülh konfransının Ali Şurası tərəfindən Azərbaycanın istiqlaliyyətinin tanınması kimi böyük hadisəni qeyd etmək üçün xüsusi tədbirlər müəyyən edildi. Yanvar ayının 13-də bu mühüm hadisə ilə bağlı hökumət məlumatı elan edildi və hökumət teleqramı ilə yanvar ayının 14-də bütün Azərbaycanda bayram şənliklərinin keçirilməsi barədə məlumat verildi. Respublikanın paytaxtında mitinq və nümayişlərin, Azərbaycan ordusunun hərbi paradının və Azərbaycan Parlamentinin təntənəli iclasının keçirilməsi haqqında qərar qəbul edildi. Yanvar ayının 14-nün bütün Azərbaycanda qeyri-iş günü olduğu bildirildi. Yanvarın 14-də respublikanın baş naziri Nəsib bəy Yuifbəylinin “Azərbaycan vətəndaşlarına” müraciəti elan edildi. Orada deyilirdi: “Vətəndaşlar! 1918-ci sənənin mayıs ayının 28-də Azərbaycan millətinin əzmü qərarı ilə müstəqilliyi elan edildi. Şiddətli hadisələr və fəlakətlər içərisində cümhuriyyət doğmuşdu. Bütün məmləkət qanlı iğtişaş və fəlakətə məruz qalaraq təxrib və təxriş edilməkdə idi. Kəndi müqəddəratını təyin etmiş və öz müqəddəs hüququna imal etmiş millət az bir zamanda iğtişaşa xitam verib, dövlət əsasını müvəffəqiyyətlə qurdu. Gələcəkdə milli qayə və amalımızın felən icrayə qonulması üçün müşkülata baxmayaraq, Azərbaycan öz hissəsinə düşən ağır imtahanlardan şərəflə çıxmağa müvəffəq oldu. Müstəqil həyata və kəndisini idarəyə müqtədir olduğunu göstərən millət kəndi iradəsilə hürr və demokratik yeni Azərbaycan Cümhuriyyətinin təsis və davamına təntənəli surətdə müvəffəq oldu. Azərbaycan istiqlaliyyəti haqqında böyük müttəfiqlər Şurayi Alisi tərəfindən müttəhimən rəy qəbul edilmişdir. Аzərbaycan bütün hüquqa malik olaraq, Qərbin mütərəqqi millətləri ailəsinə daxil olması onun tarixində ən işıqlı bir gündür. Bu gündən etibarən ruhən və mənən tərəqqi edərək, millətin qüvveyi-mənəviyyəsi gün-gündən nəşvü nüma edəcəyinə şübhə yoxdur. Yenidən nə növ maneə və xətalar baş versə də, hürr və müstəqil məmləkətin səadətini təmin etmək yolunda bütün vətəndaşların yekvücud olaraq müavintət və müzahirətdə bulunacaqlarına hökumət iman ediyor. Yaşasın müstəqil Azərbaycan xalqı”(13, 368-369).

Bu hadisəni Nəsib bəy Yusifbəylinin hökümətinin ən önəmli uğuru hesab etmək olar. Dünya gücləri tərəfindən Azərbaycan dövlət müstəqilliyinin tanınması Nəsib bəy Yusifbəyli hökümətinin qətiyyətli, ardıcıl fəaliyyətinin nəticəsi idi. Çox təəssüf ki, müstəqilliyimiz tanınsada onun qorunması istiqamətində lazımı dəstək gəlmədi və 1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Cümhuriyyəti Sovet Rusiyasının işğalına məruz qaldı. Bu işğaldan sonra bütün həyatını Azərbaycanın azadlığı yoluna həsr etmiş, istiqlalımızın memarlarından Nəsib bəy Yusifbəyli müammalı şəkildə şəhid edilmişdi(14,31).

1. Hakan Kırımlı “ Kırım Tatarlarında milli kimlik və milli haraketler(1905-1916)”, Ankara, 2010.

  1. Ş.Hablemitoğlu, N.Hablemitoğlu “ Şefika Qaspıralı ve Rusiyada Türk Kadın Haraketi(1893-1920)”, Ankara, 1998.
  2. İbrahim Süslü “Azərbaycan Siyasi Tarixində Nəsib bəy Yusifbəyli(1881-1920), Bakı, 2017.
  3. Nəsib bəy Yusifbəyli – milli istiqlal və dövlətçilik mücahidi(məqalələr toplusu), Bakı, 2013.
  4. Nəsiman Yaqublu “Cümhuriyyət qurucuları”, Bakı, 2018.
  5. Nazif Qəhramanlı “Nəsib bəy Nümunəsi”, Bakı, 2008.
  6. Hüsamettin Tuğaç “Bir neslin dramı”, İstanbul, 1975.
  7. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası(II cild), Bakı, 2005.
  8. “Odlu Yurt” jurnalı(Tıpkıbasım)(cild 1), İstanbul, 2014.
  9. Fikir və Əməl Böyüklərimiz( Məqalələr toplusu), Bakı, 2014.
  10. Nağı Şeyxzamanlı “Xatirələrim”, Bakı, 2004.
  11. İ.Əliyarlı, T.Behbudov “İstiqlal fədailəri – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər nazirləri və silahdaşları (1918-1920-ci illər)”, Bakı, 2013.
  12. Cəmil Həsənli, “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xarici Siyasəti (1918-1920)”, Bakı, 2009.
  13. Ceyhun Nəbi “Sovetlərlə üz-üzə”, Bakı, 2018.

Açar sözlər: Nəsib bəy Yusifbəyli, Azərbaycan istiqlaliyyəti, Türk Ədmi Mərkəziyyət Partiyası, Qaspıralı, Azərbaycan Cümhuriyyəti, Gəncə,

Ceyhun Nəbi – Araşdırmaçı yazar

Mail : [email protected]

Tel: 0517469006

 

Facebook Comments