Sozcu.az

Azərbaycanda xərçənglə mübarizənin sirri - dəyişməyən reallıq

-Rəqəmlər göstərir ki, bu mövzu ilbəil öncəkindən daha aktual olur. 2021-ci ildən 2024-cü ilə qədər onkoloji xəstə kimi qeydiyyatda olanların sayı 58 min 948 nəfərdən 73 min 875 nəfərə yüksəlib. 2024-cü ildə 15 min 164 nəfərə yeni bədxassəli şiş diaqnozu qoyulub ki, bu da əvvəlki illərlə müqayisədə kəskin artımdır. Hər il ölkədəki bütün ölümlərin təxminən 17 faizinin səbəbi xərçəng xəstəliyidir, 2024-cü ildə 58 min 909 ümumi ölümün 9 min 681-i xərçəng xəstələri olub.

Yəni sistem gündən-günə artan yükün altındadır - bu, aşağıda təsvir olunan problemlərin fonunu müəyyənləşdirir.

Formal olaraq sistem çox geniş görünür: 2006-cı il "Onkoloji yardım haqqında" Qanun, Nazirlər Kabinetinin 2006-cı il 244, 245 və 266 nömrəli qərarları, 2007-ci il 17 nömrəli qərar - bunların hamısı birlikdə dövlət tibb müəssisələrində cərrahiyyədən tutmuş kimyaterapiyaya, şüa müalicəsinə və ağrıkəsici preparatlara qədər hər şeyin pulsuz olmasını təsbit edir. 2026-cı ilin fevralında qəbul olunan 356-VIIQD nömrəli Qanunla bu sistemə özəl klinikaların da qoşulması leqallaşdırılıb, amma dövlət maliyyəsi yalnız dövlət müəssisələrində qalıb.

Problem qanunun mətnində deyil - onun icrasındadır.

Reallıq: "pulsuz" sistemdə vətəndaş niyə cibindən ödəyir?

Bu, ən kəskin ziddiyyətdir. Milli Onkologiya Mərkəzinin özündə müayinədən əməliyyata qədər faktiki olaraq pulla aparıldığına dair illərdir şikayətlər var. Xəstə yaxınlarının dediyinə görə, dövlət büdcəsi hesabına alınan avadanlıq və dərmanlara baxmayaraq, əməliyyat və prosedurların əksəriyyəti xəstənin öz cibindən ödənilir. Bir xəstə yaxını bunu ailəni maddi cəhətdən tamamilə tükəndirən proses kimi təsvir edib.

Konkret rəqəmlər də dövr edir: şüa terapiyasından sonrakı həkim konsultasiyaları üçün hər dəfə ödəniş tələb olunduğu, analiz xərclərinin 700-800 manata çatdığı, kimyaterapiyanın isə 350-600 manat arasında dəyişdiyi bildirilir. Bu, rəsmi olaraq "pulsuz" elan edilmiş xidmətin faktiki qiymətidir. (Toplum)

İnstitusional maraqlar və şəffaflıq problemi

Bu ilin iyulunda üzə çıxan araşdırma xüsusilə diqqətəlayiqdir: Milli Onkologiya Mərkəzi dərman, laboratoriya materialları və sarğı ləvazimatlarının alınması üçün təxminən 35 milyon manatlıq tender keçirib və qalib illərdir eyni şirkət - "Azəri Med" MMC olub. Bundan bir il əvvəl, 2025-ci ilin mayında da eyni şirkətə 35,8 milyon manatlıq, 2024-cü ildə isə 29,8 milyon manatlıq tender verilib. Media dəfələrlə bu şirkətin sahibinin Milli Məclisin Səhiyyə Komitəsi üzvü olan deputat Kəmaləddin Qafarov olduğunu iddia edib, özü isə əvvəllər Milli Onkologiya Mərkəzinin baş direktor müavini işləmişdi və bundan öncə 10 il "Azəri Med"də çalışmışdı. Bu iddialar heç vaxt təkzib olunmayıb.

Bu kontekst onu göstərir ki, "pulsuz dərman" sisteminin arxasında böyük həcmli dövlət satınalmaları dayanır və bu satınalmaların şəffaflığı ictimai etimadı sarsıdan səviyyədədir - bu da dolayısı ilə niyə dərmanların bəzən xəstəyə çatmadığı, bəzən isə "əl altdan" satıldığı sualına işıq salır.

Bürokratik əngəllər və rəsmi etiraf

Bu, sadəcə jurnalist iddiaları deyil - dövlət qurumları özləri də problemi təsdiqləyib. 2024-cü il üzrə Ombudsman hesabatında rəsmi olaraq qeyd olunub ki, onkoloji xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunan dərman spektrinin genişləndirilməsi və mövcud proqramın müasirləşdirilməsi zəruridir. Hesabatda daha kəskin bir məqam da var: dövlət hesabına dərman almaq hüququ olan və dispanser qeydiyyatına alınan xəstələrin bu dərmanlarla vaxtında təmin edilməməsi, xüsusilə müvafiq dərman növlərinin və ya əvəzedicilərinin azlığı və ya olmaması əsas problemlərdən biri kimi göstərilir.

Bu, sistemin öz daxilində etiraf etdiyi bir reallıqdır: qanun deyir "pulsuz veriləcək", amma anbarda həmin dərman olmaya bilər, xəstə isə gözləməli, yaxud əvəzləyici axtarmalı olur.
Digər struktur məsələ - ərazi baxımından mərkəzləşmədir. Milli Onkologiya Mərkəzinin baş həkimi özü etiraf edib ki, mamoqraf kimi sadə diaqnostika vasitələri regional poliklinikalarda olmadığına görə bütün ölkədən qadınlar sadəcə bir müayinə üçün Bakıya, Milli Onkologiya Mərkəzinə gəlməli olurlar - bu da mərkəzdə sıxlıq yaradır və erkən diaqnostikanı gecikdirir.

"Qara bazar" fenomeni
Onilliklər boyu təkrarlanan başqa bir problem — dövlətin pulsuz verməli olduğu bahalı kimyaterapiya preparatlarının (məsələn, Paclitaxel, Docetaxel kimi) rəsmi kanalda tapılmaması, əvəzində "qara bazar"da baha qiymətə satışa çıxmasıdır. Bir xəstə yaxınının dediyinə görə, kimyaterapiyanın yaratdığı maddi yük ailəni borc altına salır, insan həm əzizini itirmək qorxusu, həm də maddi tükənmə arasında qalır. Bu emosional və maliyyə yükü, rəsmi sənədlərdə əks olunmayan, amma real vətəndaş təcrübəsinin mərkəzində duran hissədir.

Boş vədlər: təkrarlanan söz, dəyişməyən mənzərə

Bu bölmə, sorğunun ən vacib hissəsidir, çünki vaxt xətti aydın bir naxış göstərir:
2006–2010: "Onkoloji xəstələrin şiş əleyhinə əsas preparatlarla təminatı üzrə Tədbirlər Proqramı" qəbul edilib - problemi "həll edəcək" ilk böyük vəd.
2011: Jurnalist araşdırmaları göstərir ki, pulsuz olmalı dərmanlar artıq qara bazarda satılır.
2024: Ombudsmanın rəsmi hesabatı - 13-14 il sonra - eyni problemi təkrarlayır: dərman spektri dar, proqram köhnəlib, xəstələr vaxtında təmin olunmur.
2025: Eyni hesabatda icbari tibbi sığorta zərfinin genişləndirilməsi və ambulator dərmanların sığorta hesabına qarşılanması tədbirlər siyahısına salınır - yeni vəd, köhnə problem üçün.
2026 (fevral): Qanunvericilikdə dəyişiklik edilir, amma bu, əsasən özəl sektora giriş açır - dövlət təminatının keyfiyyətini yox, formatını dəyişir.
2026 (davam edən): Digər tərəfdən, ambulator dərmanların İTS-ə (icbari tibbi sığorta) daxil edilməsi planı hələ də "institusional və texniki hazırlıq tələb edən mürəkkəb islahat" mərhələsindədir, ilk mərhələdə ürək-damar xəstəlikləri əhatə olunacaq — onkologiya növbədə deyil.
Bu xronologiyanın göstərdiyi əsas nəticə budur: problemin diaqnozu illərdir dəyişmir, yalnız institusional cavab forması dəyişir. Yeni qanun, yeni proqram, yeni komitə müzakirəsi - amma xəstənin real təcrübəsi (dərman tapılmaması, əlavə ödəniş, qeyri-şəffaf satınalma) 2011-ci ildən bu günə demək olar ki, eyni qalır.

Azərbaycanda onkoloji dərman təminatı mövzusunda iki fərqli reallıq mövcuddur:

Qanuni reallıq - geniş, hərtərəfli, onilliklərdir təkmilləşdirilən bir hüquqi çərçivə, illik təsdiqlənən dərman siyahıları, 2026-cı ildə əlavə edilən özəl sektor imkanı.

Praktiki reallıq xəstələrin əlavə pul ödəməli olduğu, bəzi dərmanların vaxtında tapılmadığı, böyük həcmli dövlət satınalmalarının şəffaflığının sual altında olduğu, regional infrastrukturun mərkəzləşmiş olduğu bir sistem.

Bu iki reallıq arasındakı məsafə əsas etibarilə üç amillə izah olunur: maliyyələşdirmənin qeyri-şəffaf paylanması (tender mexanizmi), institusional monopoliya (bütün mərkəzləşmiş qərarlar bir qurumun əlində cəmlənməsi) və icra nəzarətinin zəifliyi (qanun var, amma onun tələb etdiyi standartların yerində yoxlanması sistemli deyil). Nəticədə, xəstə üçün "pulsuz dərman" hüququ kağız üzərində mövcuddur, amma onun real həyata keçməsi çox vaxt xəstənin özünün vaxt, pul və əlaqə resurslarına bağlı olur.

Qeyd: Bu sənəd açıq mənbələr əsasında hazırlanmış jurnalist-analitik icmaldır, hüquqi sənəd deyil.

Könül Alı