“RAMAZANIN İLK GÜNÜNDƏ İFTARDA MİLLİ İRADƏNİ YEDİLƏR” –Türkiyənin seçki gündəmi

Yıldıray Oğur

“Karar”, 08.05.2019 (ixtisarla)

Türkiyədə sağ siyasətin yarımüqəddəs anlayışlarından biri olan “milli iradə” əslində, göründüyü qədər yerli və milli anlayış deyil.

Onun kökləri Russonun fransız yakobinlərinə ilham verən, nüfuzuna qapılar açılmış “ümumi iradə” anlayışına əsaslanır.

1908-dən etibarən padşahın nüfuzuna qarşı “milli hakimiyyət” mənasında istifadə edilməyə başlanan bu istilah 1920-ci ildə Məclisin açılışıyla respublikaçı “suverenlik qeydsiz-şərtsiz millətindir” düsturuna çevrilib.

“Milli iradə” termini isə bugünkü mənasını 1950-ci illərdə çoxpartiyalı parlament demokratiyasına keçiddən, lakin əsasən 27 may çevrilişindən sonra əldə edib.

Qısası: Seçki nəticəsində ortaya çıxan xalqın rəyinə və təmsilçilərinə ehtiram göstərin.

Türkiyə siyasəti illər boyu “qurulmuş nizam”, “dərin dövlət”, “status-ko”, “yakobin elitalar”, “hərbi qəyyumluq” ilə seçilmiş sağ iqtidarlar arasında “milli iradə” qovğalarına şahid olub.

Seçkinin nəticələrindən narazı olanlar illərlə seçki qutularının qanuniliyinə şübhə edib və seçilmiş iqtidarların üstündəki hərbi qəyyumluğu güvən kimi görüblər.

Seçkilərlə hakimiyyətə gələnlər demokratik profillərini seçki qutusundan kənara çıxarmayıblar.

Bu mənada, sağ siyasətin “milli idarəçiliyinə” “çoxluğun” tənqidi haqlı tənqid idi.

Həqiqətən də demokratiyada seçki qutusu hər şeyi ifadə etmir. Hakimiyyət qollarının ayrılığı, hüququn aliliyi, insan haqları, düşüncə və media azadlığı olmadan sadəcə iqtidar seçki qutusundan çıxdığı üçün rejim demokratik olmur.

Amma “milli iradə” də birdən-birə ortaya çıxmayıb. Demokratiya – iqtidarın qaynağı və ədalətli seçkilər vasitəsilə hakimiyyət problemini və seçkilərin legitimliyini həll edən rejimdir. “Milli iradəçiliy”in tənqidini bunu görə haqlı bilməyiblər.

Bu qısır dönüş içində ən yaxın xatirələrimizdə Gülün prezident seçilməsinə qarşı Cümhuriyyət mitinqləri, “muhtıra”, 367 saylı qərar və AKP-ni qapatma iddiası olan saysız böhran yaşanıb.

Ancaq bütün bu böhranlar içərisində hər şey nizamlı olaraq davam edib.

Seçkilər…

Seçilmiş iqtidarla təyinatlı bürokratiya arasında çətin güc mübarizəsində belə, seçkilər 69 il ərzində ədalətli keçirilib. Hökumətlər dəyişib, vəzifə kürsüləri tərk edilib.

Buna görə də, 27 May çevrilişindən bir il sonra seçki qutusundan çevriliş edənlərin mühakimə etdiyi Demokrat Partiyanın davamı iddiasındakı partiyalar, hərbi çevrilişə hələ də “inqilab” deyildiyi 1965-ci ildə DP-nin davamı olan Ədalət Partiyası (ƏP), 1983-cü il çevrilişinə baxmayaraq, Özal, 1994-cü ildə bələdiyyələrdə Rifah Partiyası namizədləri, 27 Aprel memorandumundan dörd ay sonra, 22 İyulda seçki qutusundan AK Partiya çıxıb.

Əlbəttə, mübahisəli qərarlar, etirazların yüksəlməsi, ləğv edilən seçkilər həmişə olub.

1963-cü ilin bələdiyyə seçkilərində YSK İstanbul Böyük Şəhər Bələdiyyə başçılığı yarışını udan Ədalət Partiyasının namizədi Nuri Ərdoğanın qələbəsini ləğv edib. Ancaq Ərdoğan vəzifəsindən istefa vermədən namizədliyini irəli sürmüşdü. Qanunun aydın pozulması halı vardı. Hətta partiyasından yüksək səsli etirazlar yüksəlmədi.

1968-ci ildə YSK İstanbuldakı ƏP-in bələdiyyə məclisi üzvlərinin seçimini ləğv etdi və yeni seçki qərarı verildi. İqtidardakı ƏP qərara çox hirsləndi, YSK-nın səlahiyyətlərini budamanı belə müzakirəyə çıxardı, amma məclis üzvlərini namizəd göstərən partiya rəhbərlərində bu səlahiyyətin olmadığı ortaya çıxdı, yenə açıq bir qayda pozuntusu vardı.

1994-ün yerli seçkilərində Fatihdə seçki ləğv edildi və Mehmet Ali Şahindən bələdiyyə başçısı vəsiqəsi alındı. Bunun səbəbi bülletenə İşçi Partiya və Sosialist Birlik Partiyası namizədlərinin daxil edilməməsi idi. Seçki nəticələrinə birbaşa təsir edən səhv.

2014-cü il Yalova yerli seçkiləri 1 və 6 səs arasındakı kiçik fərqə görə ləğv edildi. Məhdud olmasına baxmayaraq, səslərin sayı boşluğu bağlamaq üçün kifayət idi, seçki yeniləndi.

Bütün bu qərarlarda YSK, xalqın iradəsini düzgün əks etdirmək, yalnız nəticəsində dəyişdirəcək etirazlara baxmaq, ədalətli seçki anlayışını zədələməmək kimi meyarları əsas götürüb.

Məhz buna görə də, 14 may 1950-ci il tarixli və 69 il yaxşı işləyən bu sistemdə 6 may 2019-cu il qərarı böyük qırılmaya işarədir.

…Lakin 6 may 2019-cu il sadəcə 69 illik demokratiya təcrübəmizin üzərinə düşən kölgə deyil, həm də milli iradənin yiyə dəyişdirdiyi gündür.

İndi dövlətin başqa sahibləri var. Hərbi / mülki bürokratiya və məhkəmə hakimiyyəti bu yeni vəziyyətə uyğun gəlir. Seçki qutusu illərlə əldə edilən hakimiyyətdən sonra itirilə biləcək bir riskə çevrilib.

Tarixin kinayəsi budur ki, yeni mühafizəkarlar dövlətinə qarşı milli iradənin bayrağı CHP-dir, illərlə milli iradəyə düşmənçilikdə günahlandırılan partiya.

İstanbullular qərarı eşitdikdə, Ramazan ayının ilk iftarına hazırlaşırdılar.

Televiziya yayımında seçkinin ləğv edilməsi xəbəri alt yazıyla bildirilərkən, xocalar orucun sadəcə ac qalmaq demək olmadığından, bəndənin haqqından, nəfsin tərbiyəsindən danışırdılar.

Ancaq illər boyu milli iradə bayrağını dalğalandıranlar iftar zamanı milyonlarla insanın milli iradəsini yedilər.

Allah qəbul etsin, hamıya xoş Ramazan…

Tərcümə: Strateq.az

Sozcu.az