“Qafqaz dəhlizi”, yoxsa “ Zəngəzur dəhlizi”?

İran siyasi elitasında iki qanadın – liberalların və mühafizəkarların hakimiyyət uğrunda, söz sahibi olmaq uğrunda açıq, gizli mübarizəsi kimin qələbə çalmasından asılı olmayaraq İran xarici siyasətində ciddi, köklü dəyişikliklər yaratmayıb. Sadəcə olaraq liberallar çalışıblar ki, qarşı tərəflərlə münasibətlər, problemlər yumşaqlıqla, xüsusi gərginlik yaratmadan həll olunsun, mühafizəkarlar isə gərginlik yaradıb, onu daha da yüksəltməyə çalışıblar. İndi də İran elitasında liberal və mühafizəkarlar adlandırılanlar arasında pərdəarxası mübarizə gedir və bu mübarizədə hədəf ilk baxışdan bu gün gərgin münasibətdə olduğu qonşusu Azərbaycan görsənə bilər, amma böyük hədəf Qərblə, Çinlə, Rusiya ilə münasibətlərin necə qurulmasıdır və Güney Qafqazda vəziyyəti gərginləşdirməklə vaxt qazanmaq planlaşdırdığını prezident Raisinin diqqət yayındırdığını iddia edənlər də var. Amma, bizi təbii ki, bu “diqqətyayındırma” və onun perspektivi daha çox maraqlandırır.

İran XİN nazirinin Moskva səfərində Tehranın hesab etdiyi kimi “bölgədəki geosiyasi və xəritədəki dəyişikliklərin perspektivləri” probleminə xüsusi diqqət yetirildiyi barədə deyilənlər Rusiya mediasının da müzakirə mövzusu oldu. Hansı xəritə, ərazi, sərhəd dəyişikliyi baş verir ki, Tehran belə hay-küy salır? Bəlkə, 44 günlük müharibədən sonra keçmiş DQMV-in ərazisinin müəyyən hissəsinin bizim nəzarətimizə keçməsini İran sərhəd dəyişikliyi kimi qəbul edir? Yoxsa, Ermənistan ərazisindən Türkiyəyə çıxışı olan Qərbi Azərbaycan və Naxçıvan arasındakı “Zəngəzur dəhlizi”ni sərhəd dəyişikliyi kimi qəbul edir İran? Amma bunu bir ehtimal kimi deyirik, çünki rəsmi Tehran bu mövzuda mövqeyini sonadək açıq şəkildə bildirməyib, necə ki, İsrailin Azərbaycan ərazisində möhkəmlənməsini heç bir dəlillə sübut edə bilmədiyi kimi.

Deməli, İranın bütün bu oyunları “Zəngəzur dəhlizi” nin başındadır ki, bu layihə baş tutmasın. Əvəzində Ermənistanın da böyük dəstək verdiyi ( zatən İranın bölgədə ən böyük dəstəkçisi yalnız Ermənistandır və bu dəstək qarşılıqlıdır) “Qafqaz dəhlizi” layihəsini ortaya atmaqla İranın Avropaya çıxışının yeni marşurutunu yaratmaq istəyirlər. Və bu layihəni cəlbedici etmək məqsədilə “ Hörmüz körfəzi – Qara dəniz” adlı beynəlxalq nəqliyyat yolunun istifadəyə verilməsini, nəticədə Çindən, Hindistandan və digər ölkələrdən gələn malların İran limanlarına boşaldılmasını, İranın şərqindən- Bəndər Abbasdan qərbinə qədər yol qət edərək Ermənistana, oradan Gürcüstana və Avropaya çatdırılmasını nəzərdə tuturlar. Hindistan XİN rəhbəri Subramanyam Cayşankarın tezliklə Ermənistana məhz bu məqsədlə rəsmi səfərə gələcəyini Ararat Mirzoyan 6 oktyabr parlament iclasında elan etdi. Bəri başdan deyək ki, uzun illərə başa gələ biləcək bu layihəyə müsbət yanaşmayan ilk növbədə Rusiyadır. İran Rusiyaya yüklərini daha çox Azərbaycanın ərazisindən istifadə etməklə daşıyır. Birincisi, Gürcüstan üzərindən bu perspektiv İrana da, Rusiyaya da baha başa gəlir və relyef və iqlim sərtliyini də nəzərə alsaq bu layihənin Rusiya tərəfindən dəstəklənəcəyi ehtimal olunmur. İkincisi, bu yolla Rusiya Ermənistana dəmir yolu ilə yüklərini daşımaq imkanı əldə etmir. “Zəngəzur dəhlizi” daha çox Rusiyanın marağında olan bir layihədir və təsadüfi deyil ki, Rusiya dövlət başçısının da imzaladığı 10 noyabr bəyanatında bu, xüsusi olaraq qeyd edilib. İran yük maşınlarını hal-hazırda öz ərazisində ciddi yoxlanışa saxlayan Gürcüstanın da bu işə müsbət yanaşması hələ sual altındadır.

Ermənistan XİN rəhbəri Ararat Mirzoyanın keçən günlərdə İrana səfəri zamanı “Qafqaz dəhlizi” məsələsini müzakirə etməsi, Hindistan XİN nazirinin İrəvana səfəri göstərir ki, “Zəngəzur dəhlizi” layihəsinin həyata keçirilməsi hələ uzun çəkəcək. Qarşı tərəf bu istiqamətdə ciddi dirəniş göstərəcək, ona görə də Azərbaycanın hədəfində “Zəngəzur dəhlizi” və digər nəqliyyat-infrastrukturlarının açılması ilə yanaşı, əsas diqqət Qarabağın nəzarət etmədiyimiz hissəsi ilə bağlı siyasət olmalıdır. 10 noyabr üçtərəfli razılaşmasının yerinə yetirilməyən müddəaları tezliklə gündəmə gəlməlidir. Bu istiqamətdə aparılan ardıcıl siyasət bölgədə vəziyyəti dəyişdirəcək, ən əsası bizim xeyrimizə dəyişəcək. Qarabağın qalan hissəsinə nəzarətimiz de fakto həll olunmayınca İran, Rusiya, Minsk Qrupu ölkələr Azərbaycana müxtəlif vasitələrlə təzyiq göstərəcəklər. Bu məsələ bitəndə dəhliz müzakirələrinə də son veriləcək.

İlham İsmayıl

Facebook Comments